Zihinsel çöküşüne engel ol

Eskiden sarı telefon rehberi vardı ÅŸu an kırklı yaÅŸlardaki hemen hemen herkesin bildiÄŸi. Tüm ülkedeki bakın ülke diyorum, köy, ilçe, ÅŸehir demiyorum, tüm Türkiye’deki telefon numaralarını içinde bulabilirdiniz. Milyonlarca kiÅŸi ismi ve telefon numaraları düÅŸünebiliyor musunuz? Sık kullandığımız telefon numaralarını ezbere bilirdik, cep telefonları çıktı, numaraları zihnimiz yerine oraya kaydetmeye baÅŸladık.  Artık istediÄŸimiz bilgiye her an her yerde ulaÅŸabiliyorduk. Numaraları ezberlememize gerek kalmamıştı. Åžimdi sorsanız sadece çekirdek ailemin numarasını ezbere bilirim. Hâlbuki beynimizi koruyan ve geliÅŸmesini saÄŸlayan nedir “yeni deneyimler”, “yeni bilgiler”, “öÄŸrenmek” kısaca beynimizi kullanmak hatta zorlamak.

Günümüzde aklımıza bir soru geldiÄŸinde, ya da yapmamız gereken bir iÅŸ olduÄŸunda, düÅŸünmek, araÅŸtırmak yerine yaptığımız ilk iÅŸ ne oluyor “Google’a sormak”, “Youtube’dan izlemek” veya “ Chat-GPT’ye sormak” . ÖÄŸrenerek geliÅŸtireceÄŸimiz beynimizi kullanmak yerine, bu teknoloji dehası yapay zeka araçlarını kullanarak beynimizi bir çöküÅŸe doÄŸru götürmüyor muyuz sizce de? Bunun en büyük etkisi genç nesle olacak.

Bakın bir yazar ve gazeteci olan Derek Thompson ne diyor bu konuyla ilgili:

“Günümüzde insanlar, yapay zekâya fazla güvenerek kendi biliÅŸsel yeteneklerini zaten kaybediyor”. Yukarıda telefon numaraları örneÄŸinde olduÄŸu gibi, telefonun numaraları kaydetmesine alıştığımızda telefon ezberleme yetimizi nasıl kaybettiysek yapay zeka araçlarını doÄŸru kullanmadığımızda da beynimizin yetilerini zaman la kaybedeceÄŸiz.   

Thompson bu noktaya çok önem veriyor ve devam ediyor.

• Ä°nsanlar, özellikle genç kuÅŸaklar, düÅŸünmeyi, araÅŸtırmayı, hafızayı, karar verme becerilerini teknolojilere fazla erken ve fazla gönüllü bir ÅŸekilde devrediyor.
• Bu durum, henüz AI tüm iÅŸleri elimizden almadan önce bile, bizi daha az zeki, daha az üretken, daha az bağımsız hale getiriyor.
• Yani asıl kriz, yapay zekânın ne kadar yetenekli olduÄŸu deÄŸil, bizim zihinsel olarak ne kadar zayıfladığımız.

EÄŸer bilinçli bir kullanıcı olmazsak yapay zekanın sunduÄŸu kolaylıklar ve hız, bizi düÅŸünmekten uzaklaÅŸtırabilir. Ama doÄŸru kullanıldığında, yapay zeka zihinsel tembelliÄŸe deÄŸil, aksine zihinsel kapasitemizi geliÅŸtirmeye katkı saÄŸlayabilir.

AÅŸağıda, yapay zekayı düÅŸünme yetimizi kaybetmeden, hatta güçlendirerek kullanmanın yollarını maddeler halinde paylaşıyorum:

1. Zihinsel Kolaylık DeÄŸil, Zihinsel Uyarı Aracı Olarak Gör

• Ne yapmamalı? Sırf hızlı cevap almak için düÅŸünmeden sorular sormak.
• Ne yapmalı? Kendi düÅŸünceni oluÅŸturduktan sonra:

“Ben böyle düÅŸünüyorum, peki baÅŸka hangi perspektifler olabilir?” diye sor.

Cevap almak için deÄŸil, kendi düÅŸünceni geliÅŸtirmek için kullan.

2. Soru Sorma Kasını Geliştir

Yapay zeka, sorularımıza verdiÄŸi cevaplarla çalışır. Ne kadar kaliteli ve derin sorular sorarsan, o kadar çok düÅŸünürsün.

• Kendine ÅŸunu sor:

“Bu soruyu neden soruyorum? Ne öÄŸrenmek istiyorum?”

 Yani: Merak duygunu canlı tut. Soru sormayı ve sorgulamayı öÄŸren.

 3. Yanıtı Hemen Kabul Etme – DeÄŸerlendir, Sorgula

Yapay zekadan aldığın bilgiyi hemen “doÄŸru” kabul etme. Åžunu yap:

• “Bu yanıt hangi bakış açısıyla yazılmış?”
• “Alternatif görüÅŸler neler olabilir?”
• “Bu bilgi benim deneyimlerimle örtüÅŸüyor mu?”

 Yani: Yapay zekayı bilgi kaynağı olarak deÄŸil, düÅŸünce partneri olarak gör.

 4. Yaratıcılığı Otomasyona Teslim Etme

Yapay zeka senin yerine yazabilir ama her zaman senin gibi düÅŸünemez.

• Ne yapmamalı? Yazı, fikir, hikâye, proje gibi ÅŸeyleri tamamen yapay zekaya yazdırmak.
• Ne yapmalı? Ä°lk taslağı sen oluÅŸtur, sonra yapay zekadan geliÅŸtirmesini ya da eleÅŸtirmesini iste.

Yani: Yaratıcı süreçte liderliÄŸi sen üstlen.

 5. ÖÄŸrenmede Yardımcı, Ezberde DeÄŸil

Yapay zekayı “kopya çekmek” için deÄŸil, bir konuyu anlamak ve derinleÅŸmek için kullan.

ÖrneÄŸin:

• “Bu konuyu farklı yollarla bana anlatır mısın?”
• “Bu bilgiyi nasıl kendi kelimelerimle ifade edebilirim?”
• “Bu konuyu bir çocuÄŸa nasıl anlatırdım?”

Yani: Pasif deÄŸil, aktif öÄŸrenme için kullan.

 6. Zihinsel Egzersiz Olarak Kullan

Yapay zekayı “düÅŸünce oyunu” partneri gibi kullanabilirsin:

• "Bana bu konu hakkında karşıt bir görüÅŸ savun."
• "Bu konuyu 3 farklı perspektiften anlat."
• "Bu fikirde mantık hatası var mı?"

 Yani: Kendini düÅŸünmeye zorla, tartışmaya aç.

 7. Dijital Detoksa Yer Aç

Her ÅŸeyi yapay zekaya sormadan önce, kendinle biraz sessiz vakit geçir.

• “Bu soruya kendi aklımla nasıl cevap verirdim?”
• “Bunu ben çözmeye çalışırsam ne öÄŸrenirim?”

 Yani: Her soruya ilk refleks olarak "ChatGPT’ye sorayım" deme.

Yapay zeka beynin yerine geçmemeli, beynin bir yardımcısı olmalı.

Akıllı insanlar yapay zekayı bir rehber olarak kullanır. Tembeller ise kurtarıcı sanır.